معرفی شهرستان

جغرافیای سیاسی شهرستان جاجرم:

شهرستان جاجرم در جنوب غربی استان خراسان شمالی قرار گرفته و از شمال به شهرستان مانه و سملقان، از غرب به شهرستان گرمه، از جنوب به استان سمنان، از جنوب شرق به استان خراسان رضوی، از شرق به شهرستان اسفراین و از شمال شرق به شهرستان بجنورد محدود می­شود. این شهرستان با مساحت 3641 کیلومتر دارای 3 شهر، 3 بخش، 5 دهستان و 48 آبادی   و بر اساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1385 این شهرستان دارای 34787 نفر جمعیت می باشد.

 -جغرافیای طبیعی شهرستان جاجرم:

شهرستان جاجرم به طور کلی با توجه به میزان بارندگی­های سالانه جزو مناطق خشک قلمداد می­شود و اقلیم بیابانی و نیمه­بیابانی دارد. ارتفاعات واقع در شمال شهرستان که از شرق به غرب در حاشیه شمال شهرستان امتداد دارد در مواردی بیش از 2000 متر ارتفاع دارند و به طور کلی باعث ایجاد آب و هوای ملایم­تری در این منطقه شده است. ارتفاعات منفرد جنوب شرقی شهرستان شامل بخشی از کوه­های جغتای است. رودخانه دایمی ولی کم آب و بسیار شور کالشور با جهت شرقیغربی در جنوب شهرستان جریان دارد و به دشت کویر در جنوب شهرستان می­ریزد. بخش قابل ملاحظه­ای از اقلیم این منطقه کویری و استپی است. بلندترین قله شهرستان، کوه سالوک حدود 2659 مترارتفاع داردکه همراه با ارتفاعات شمال شهرستان به رشته کوه­های آلاداغ متصل است.

 -پیشینه تاریخی جاجرم:

شهرستان جاجرم به لطف موقعیت راهبردی خود بر سر راه­های کاروانرو هماره مورد توجه قرار داشته و از دوران پیش از تاریخ تا ادوار متاخر اسلامی به طور پیوسته نقش بارزی را در تکامل فرهنگی خطۀ خراسان ایفا کرده است. وجود محوطه­های بزرگ از دوره­های نوسنگی، مس- سنگی و عصر مفرغ از قبیل تپه پهلوان، حیدران و محوطه وسیع چَلو در پهنۀ شهرستان جاجرم آن را به یکی قدیمی­ترین استقرارگاه­های بشری در خراسان شمالی بدل کرده است. پراکندگی زیاد محوطه­های باستانی مربوط به دوران اشکانی و ساسانی در این شهرستان، از شکوفایی این خطه در دوره تاریخی با بهره­گیری از موقعیت مناسب آن بر سر راه ابریشم و معادلات سیاسی و تجاری آن دوران حکایت دارد. بررسی گزارش­های مورخان و جغرافیدانان دوره اسلامی نیز نشان از رونق این منطقه در سراسر دورۀ اسلامی دارد. ضرب مسکوکات مختلف به ویژه سکه­های طلا در جاجرم طی دوره ایلخانی و ایجاد کاروانسراها و رباط­های مختلف در بخشهای مختلف آن، به بهترین وجهی شکوفایی منطقه در سده­های میانی اسلامی را بازگو می­کند. این منطقه تا اواخر دوره قاجار اهمیت خود را حفظ نمود تا اینکه با ورود تجهیزات حمل و نقل مدرن، احداث راه­های ترانزیتی و در پی آن حذف شبکۀ راه­های قدیم و متروک ماندن راه­های کاروانرو و کاروانسراها به تدریج از اهمیت آن کاسته شد و به سرعت افول کرد.                       

 آثار تاریخی :
 
مسجد جامع جاجرم 
موقعیت: جاجرم، خیابان 15 خرداد جنوبی

مسجد جامع جاجرم یکی از قدیمی ترین یادمانهای مذهبی-تاریخی خراسان شمالی است که در میانه بافت قدیمی شهر واقع شده و قدمت آن به قرون 7-6 هجری می­رسد. این بنا پلانی بسیار ساده دارد و از یک گنبدخانه به عنوان محور اصلی و دو شبستان در طرفین تشکیل شده که از هر سو با سه چشمه طاق احاطه شده­اند. بنای مسجد جامع جاجرم از زمان ساخت تا کنون مورد استفاده بوده و از همین رو در ادوار مختلف تغییرات و یا الحاقاتی در آن انجام شده است. مصالح اصلی ساخت این مسجد خشت، گل، گچ و چوب است و در بخشهایی از آن نیز کاشی به کار رفته است. 

آرامگاه خواجه علی بن مهزیار 
موقعیت: حومه شرقی جاجرم، ابتدای جاده جاجرم-سبزوار

آرامگاه خواجه مهزیار از جمله آثار ارزشمند مذهبی-تاریخی شهرستان جاجرم به شمار می­رود که تاریخ ساخت آن را به دوره ایلخانی نسبت می­دهند. این آرامگاه پلان چهارتاقی ساده دارد که در پاکار گنبد به صورت هشت ضلعی درآمده و نهایتاً به کمک چهار فیلپوش، گنبد بزرگی بر فراز آن ساخته شده است. طبق برخی روایات مذهبی این بنا مدفن علی بن مهزیار، از اصحاب خاص امام رضا(ع)، است.

 بنای شاهزاده ابراهیم دربند

موقعیت: شهرستان جاجرم،1 کیلومتری شمال روستای دربند

آرامگاه شاهزاده ابراهیم یکی از یادمانهای مذهبی-تاریخی قرون 8-7 هجری در شهرستان جاجرم است. بنای امامزاده در دامنۀ شرقی تپه­ای قراردارد که دربردارندۀ لایه­های استقراری از قرون 8-7 تا دوره صفوی است. پلان اصلی بنا چهار ضلعی و متاثر از سبک چهار طاقی است ولی با الحاقات بعدی شکل دایره­ای به خود گرفته است. به اعتقاد اهالی، مدفن امامزاده ابراهیم، برادر امام رضا (ع) است.

 سردابه جاجرم
موقعیت: حومه شرقی جاجرم، ابتدای جاده جاجرم-سبزوار

سردابه جاجرم یکی از آثار تاریخی دوره ایلخانی است که به صورت دو طبقه با مصالح سنگ و ملات گچ ساخته شده است. طبقه پایین در زیر زمین ساخته شده و یک ورودی در ضلع شرقی دارد که با شیب ملایمی به داخل بنا راه می­یابد. پوشش سقف فضای زیرین قوسی است و چهار ستون در زیر سقف بار طبقه فوقانی را به دوش می­کشند. بنای طبقه فوقانی پلان چهار تاقی دارد و نمای خارجی آن با طاق­نماهایی تزیین شده است.

 قزلر قلعه
موقعیت: شهرستان جاجرم، شمال روستای جغدی

قزلرقلعه یکی از قلاع تدافعی شهرستان جاجرم است که بر فرازکوه بلندی در حاشیه شمالی جلگۀ شقان ساخته شده و بر دشت مجاور اشراف دارد. پلان قلعه بیضی شکل است و با مصالح سنگ­های نتراشیده و ملات گل بر بنیاد صخره­ای ساخته شده است. تاریخ ساخت این قلعه دقیقاً معلوم نیست ولی به احتمال فراوان در قرون میانی اسلامی ایجاد شده است.

 حمام قدیمی جاجرم
موقعیت: جاجرم، خیابان 15 خرداد

حمام قدیمی جاجرم یکی از بناهای دورۀ صفوی است که در بافت فرسودة شهری و به فاصلۀ نزدیکی در پای دامنۀ جنوبی تپه نارین قلعه و در شمال مسجد جمعه جاجرم واقع شده است. این حمام به صورت نیمه زیر زمینی ساخته شده و از بخشهای مختلف شامل شامل رختکن یا سربینه، گرمخانه، خزینه، آب انبار و قسمتهای بیرونی شامل گلخن و منبع آب گرم تشکیل شده است. در بخشهایی از کف گرمخانه نقوش زیبای اسلیمی و ختایی بر سنگ نقش شده که در نوع خود منحصر به فرد است.

 خانۀ شاه نشین بنی هاشم
موقعیت: شهرستان جاجرم، روستای خُراشا

خانۀ معروف به شاه نشین بنی هاشم یکی از آثار ارزشمند دورۀ قاجار در شهرستان جاجرم است که به صورت دو طبقه ساخته شده و طبقۀ فوقانی محل پذیرایی از مهمانان رسمی و رجال دولتی بوده است. این بنا به لحاظ داشتن تزیینات زیبای گچبری که به ویژه در اطراف شومینه­ها تمرکز یافته و نیز کتیبه­های ثلث شامل آیات قرآنی، ادعیه، نام پنج­تن، تاریخ ساخت بنا و نام استاد گچکار و کاتب منحصر به فرد است.

 
نقوش صخره­ای جربت

موقعیت: شهرستان جاجرم، 5 کیلومتری شمال شرق روستای جربت

نقوش صخره­ای جربت که در منطقه به سنگ­نگاره معروف شده­اند عبارتند از مجموعه­ای از نقوش حیوانی شامل کَل، بز کوهی با شاخ­های بلند، شتر، انسان اسب سوار و برخی نمادهای مذهبیِ اسلامی و کتیبه­هایی به خط عربی و فارسی که باکوبیدن یک شیء نوک تیزی بر بدنۀ صخره­های سیاه رنگِ فروغلتیده در پای دامنۀ کوهی نقش شده است. این مجموعه نقوش به یک دوره معین تعلق ندارد و در قرون متوالی بارها از روی نقوش قدیمی­تر تقلید شده است.

- پناهگاه حیات وحش میاندشت:

پناهگاه حیات وحش میاندشت با وسعت 85 هزار هکتار در شرق شهرستان جاجرم واقع شده است. این منطقه از سال 1352 تحت حفاظت محیط زیست قرار گرفته و با دارا بودن حدود 3500 رأس آهو و در کنار آن یوزپلنگ آسیایی یکی از بهترین زیستگاه های این دو جانور در کشور به شمار می­آید. میاندشت با اقلیمی بیابانی و نیمه­بیابانی یکی از غنی­ترین زیستگاه­های استپی کشور است که گونه­های جانوری و گیاه متعددی را در دل خود جای داده است. رودخانه دائمی کال شور با جریان شمال شرقی- جنوب غربی در دل میاندشت جاری است.

 

 را در دل خود جای داده است. رودخانه دائمی کال شور با جریان شمال شرقی- جنوب غربی در دل میاندشت جاری است.